İktidar Kavramı Üzerine

İKTİDAR KAVRAMI ÜZERİNE

Okuyacağınız bu metni tamamlanmış bir üretim olarak değil, tartışmaya açılmış bir çalışma olarak düşününüz.
Bir duyarlılık yaratarak itirazlar,ekler,önermelerle geliştirilmesini umuyorum. Yazımın daha çok bir akıl yürütmeler şeklinde geçmesini istediğimden plansızlık ve düzensizliği kasıtlıdır ve yol açtığı /açacağı zorluk için şimdiden özür diliyorum. Fakat iktidar üzerine yazarken, çalışmanın tam da öyle olması gerektiği kanısındayım. İktidar kavramı üzerinden yapılacak tartışma, iktidar sorunu çözümlenemediği sürece üzerine fikir yürütmelerle sürecektir. Sonucun tümel ve sistematik olarak sunulması arzu ettiğim diyalog yönteminin yerine monoloğu tercih etmek olurdu. Oysa ben karşılıklı etkileşimi, iletişimi, öğrenimi tercih ediyorum.
İktidar, toplumsal katmanların birbirinden ayrışmasıyla, kastlaşma ve yabancılaşma ile beraber gündeme gelir. İktidar önce gerontokrasi ve cinsiyete dayalı biçimleriyle savaş ve tarımsal ekonomideki olanakların kullanımında ortaya çıkar. Yöneten ve yönetilenlerin ortaya çıkması, daha başka bir deyişle birbirinden ayrılması böyle başlar ve derinleşirken yabancılaşmayı da aynı oranda derinleştirir. Yalnız yöneten değil yönetilen de kirlenir ve yabancılaşır. Eşitlik ile beraber özgürlükte yitirilir.
Yöneten – yönetilen ayrımının gerekliliği ve buradan iktidarın doğuşu tarihsel koşullarla açıklanabilse bile pekala iktidarsız yani paylaşım ve işbirliğine dayalı bir toplumsal örgütlenmede mümkündür. İktidar, toplumsal örgütlenme ve yürütme mekanizmalarının zorunluluğundan yararlanarak ortaya çıkmış ve insana yabancılaşarak kurumsallaşmıştır. Elbette ki o günkü bilinç seviyesi ve sosyolojik tecrübelerin bir iktidar olgusunu doğurması kaçınılmazdı. Yöneten ve yönetilenin giderek birbirinden ayrılması kadın ile erkeğin, şef ile savaşçının, mülk sahibi ile mülksüzün birbirinden kopması ve doğan ezen-ezilen ilişkisi kendi kurumlarını yaratmak zorundaydı. Çünkü egemenler iktidarını korumak ve sürdürmek için bir hiyerarşik yapılanma ihtiyacı duydu. İktidar, herkesin ulaşmak istediği altın bir asa olduğundan egemenlerin zor ve başka her türlü aracı kullanması meşru hale gelmiştir. İktidarın altın asasını kırıp atmak yerine onu ele geçirme mücadelesi verilegelmiştir hep. Çünkü bu çok daha kolaydır.

“Ama koca Kronos yiyordu ilk çocuklarını
Analarının kutsal karnından çıkıpta
Dizleri üstüne oturdukça her biri.
Korkuyordu Uronos’un mağrur torunlarından biri
Ölümsüzler arasında kral olacak diye.” Thegonia (Hesiodos)

Yunan mitolojisine göre krallığını baki kılmak için Kronos, Zeus’u ve diğer çocuklarını nasıl yutuyorsa, bir zamanlar onun babası Uronos’ta onu ve kardeşlerini yutmuştu. Ama her ikisi de krallıkların devretmekten kurtulamadılar; Uronos Kronos’a, Kronos’ta Zeus’a devretmek zorunda kaldı tacını.
Erkin yaşa, cinsiyete, mülkiyete dayalı halleri birbiri ardı sıra doğup birbiriyle iç içe geçerek kurumsallaşırken toplumun nüvelerine kadar işledi. Aile, din, mitoloji, gelenek, ahlak v.b. otoriteyi tekrar tekrar üreten araçlar olarak görev yaparlar. İkdidar asıl olarak bireyi yeniden yoğurmak zorundaydı. İradi olarak bağımsız, yalnız kardeşlik duyguları ile diğer insanlara bağlı bireyi “gönüllü” olarak kullaştırmak gerekiyordu. Gönüllü kullaşma kişinin doğumundan itibaren içinde yaşadığı toplumun tüm adacıklarında, karmaşık bir süreç içerisinde zihnine işlenmektedir. Kültür, ahlak, din, gelenek ideolojik kuşatması altında kalan birey; baba, öğretmen, dini alimler, polis, komşular v.s sultası altında ilk köleleşme pratiklerini yaşar.Her birey bağımsız hareket etmekten ve yalnız kalmaktan korkar hale gelir.Yalnızlık korkusu psikoloji ve toplumsal psikoloji ile ilgilenenlerin özellikle üzerinde durduğu bir konudur.Sistem bu korkuyu körükleyip ondan faydalanarak herkesi hiyerarşik yapı içerisinde konumlandırır ve birey, artık sistemin bir parçası olur.Yalnız başına yaşayamayacağına göre kendini korumak ve toplum tarafından kabul görmek için insan, sistemin korucusu haline gelir.Özgürlüğü seçmek zor olanı seçmektir, düşünmek-sorgulamak, karşı çıkmak dolayısıyla dışlanmak ve cezalandırılmak riskini göze almak demektir.Kişi, iktidar döngüsünden kurtulmayı değil olsa olsa bu mekanizmada daha yukarılarda yer almayı düşünmeye başlar.Bu da sistem içi iktidar mücadelelerini doğurur.Her zaman sürecek olan iktidar savaşları kimi zaman şiddetlense kimi zaman hafiflese kimi zaman kısme anlaşmalarla ertelense bile hiç bitmez.
İktidar yalnız enine değil boyunada yayılır.İktidar egemenlik alanındaki kesimleri artırdıkça ulufe dağıtır gibi yetki-güç dağıtarak hiyerarşik olarak dikine gelişirken toplum içindeki gönüllü kabulün sağlanması için eğitim, din, sanat v.b. alanlar ile enine yayılır.Bu aynı zamanda iktidarın adacıklar yaratması ilede sürer;evlilik, aile, okul, cemaat v.s
İktidar hayatın her alanını kapsayarak kaçış alanı bırakmaz.Bugün, popiler kültür ile her yanımızı kuşatmıştır ve herkesi içine almıştır.Örneğin, popstar yarışmaları izlemeyi seçmesen bile farklı televizyon programlarında;haberler, magazin ve müzik programları içerisinde gözümüze sokulur.Gazetelerin manşetlerinden, köşe yazarlarının makalelerine kadar her yerden konu hakkında bilgi bombardımanına tutuluruz.Artık yarışmayı izlememiş olmanın bir önemi kalmaz. Konu hakkındaki gerekli tüm bilgi çöplüğüne kafamızı sokmuşlardır. Geçmişte de, bu kadar profesyonelce olmasa da mitoloji, şiir, müzik v.b. ile var olan iktidar kültürünü şırınga etmekteydi. Erk boşluk sevmez, o boşluk bir özgürlük alanı ve pratiği yaratabilir. Bu sebeble kurumlaşmayı ve her bireyi “eğitim” adına şekillendirmeyi binbir çeşit olanakla başarır. Evde, okulda, iş yerinde, hapishanede,tapınakta, sinemada her yerde yakana yapışır, saklanabileceğin yer bırakmaz.
Yöneten-yönetilen ilişkisinin hiyerarşik olarak yapılandığı iktidar da eşitlikten bahsedilemez.Eşitlik niceliksel bir ölçü ya da aynılık olarak değil kendini gerçekleştirmede herkesin hak sahibi olması olarak ele alınmalıdır. Eşit haklara ve olanaklara sahip olunabilmesi için hiyerarşi ve iktidar olgusunun ortadan kalkması gerekir.Bir iktidar varsa egemenler ve ötekiler ayrımı vardır, eşitsizlik sistemleşmiştir orada. Yürütme işlerinin bir sorumluluk ve gereklilik olmaktan çıkıp güçler ilişkisi çerçevesinde örüldüğü, kastlaşan bir yapıda artık yardımlama ve dayanışmaya dayanan bir toplumdan değil iktidar kurumlarından bahsetmek zorundayız. Yürütme ve idari işler iş bölümünün bir parçası olmaktan çıkıp ayrıcalık olmaya başladığında dikine toplumsal tabakalaşma toplumsal gruplar arası bağı koparır. Ayrıcalıkların oluşması ve eşitsizliğin meşrulaşması iktidar olgusunun doğal sonucudur. Eşitliğin olduğu yerde demokrasi ve özgürlükten bahsedilebilir mi? Özgürlük kendi iradesine sahip olma, karar verebilme gücü, kendini gerçekleştirme yeteneği olarak artık bir hayale dönüşmüş, içi boşaltılmıştır. Kararlar bireyden bağımsız olarak (hatta sahibi iktidar sahibi bireylerden) kurulmuş mekanizmalar tarafından alınır. Giderek büyüyen, uzmanlaşan bürakratik aygıt, aygıt olarak insandan uzaklaşmıştır. Yürütmenin aracı olan kurumlar bir süre sonra amaçlaşmıştır.Artık nesne özneye dönüşürken, özne olan insan nesneleşmiştir.Otorite insandan bağımsız kendi başına bir canlı organizmaya dönüşmüşdür.
İktidar olgusu, reel sosyalizm deneyimlerinde önemli bir başlık olarak sorunu tartışırken karşımıza çıkar. İktidarın yok olması için geçici bir iktidar (iktidar olmayan iktidar),bir geçiş aşaması iktidarı kuranlar o mekanizmayı zayıflatacaklarına öylesine güçlendirdiler ki diktatörlerin bile rüyalarını süsleyecek kurumlar yarattılar. Dev ordular, büyük polis kuvvetleri, kimsenin hesap soramadığı istihbarat teşkilatları ve karakteristik özellikleri oldu bu deneyimlerin. Basit bir bürokratizm eleştirisi ile geçiştirilebilecek şeyler değildi yaşananlar.
1937 ‘de SB’de devrimi yapan MK’nın %70’i tavsiye edilmiştir.17. SBKP kongiresine katılan 1968 delegeden 1208’i sonradan öldürülmüştür. Ki onlar ölümlerini onaylayan Stalin‘e oy vermişlerdi çoğunlukla. 1939’dan 1951’e kadar ise hiç kongire olmaz. Ama bu tavsiyelerde durdurmaz.
Sovyetlerde durum böyle de diğerlerinde farklı mı? Bütün bu olumsuzluklardan bürokrasiyi veya Kruşcev’i, Deng’i, Alia’yı, yada Stalin’i , Mao’yu v.b. lerini sorunlu tutarak da sorunun özünü yakalayamayız.
Özgürleşmeci düşünün, tamamlanmış bir bütün olarak kabul edilerek uygulanması sırasında bu yanlışlığa bir de asıl amaçtan uzaklaşarak devleti, iktidarı güçlendirmek eklendi. Halka karşı halk adına “çelikten bir disiplin” dayatıldı. Özgür irade, demokratik muhalefet, konuşma ve basın özgürlüğü hiçe sayıldı. İnsan merkezli bir bakış açısı yerine ekonomizm merkezi bir bakış esas alındı. Bir ülkenin sosyalist olmasının kıstası insanların eşitlik ve hürriyet içinde yaşaması değil ağır sanayinin tamamlanması ve tarımın kolektifleştirilmesi olarak gösterildi.
İktidarı alanlar iktidarın tuzağına düştü; insanı unuttu. Özgürlük bilinmez bir geleceğe ertelendi. Kadın sorunu, ulusal sorun varlıklarını korudu. Örneğin SB’de ilk dönem atılan adımlar ya geri alındı ya da üzerine hiç bir şey eklenmedi. Evlilik önce kaldırıldı sonra yeniden dayatıldı,özendirildi. Lenin döneminde verilen kürdaj hakkı sonrasında kaldırıldı, toplu çamaşırhaneler yok edildi.
İktidar üzerinden devlet, demokrasi, parti, parti, muhalefet v.b kavramlar hakkında ciddi fikir üretimleri gerekiyor. Geçmiş pratiklerin eleştirisinden de alternatif önermeler doğurabilmek, bunları hayatla sınamak önümüzde duran görevlerdendir. Kurumsal tartışmaların getireceği düşünsel gelişimin yaşamla buluşabilmesi için onun gerektirdiği zeminler yaratılmalıdır. Bu zemin ise esas olarak birbirine tahammül edebilen, farklılıklarla yan yana durabilen, kardeşçe-dostça ilişkilerle birbirine bağlı bireylerin samimi hareketi ile mümkündür.